“Can hangi dilde?” Sorusunun Görünmeyen Katmanları
Ldp takipçilerine özel hazırladığımız bu içerikte “Can hangi dilde” hakkında önemli bilgiler paylaşacağız.
Istanbul’da günlük hayatın içinde, özellikle toplu taşımada, işyerinde ya da sokakta yürürken bazı soruların ne kadar basit görünse de aslında ne kadar katmanlı olduğunu fark ediyorum. “Can hangi dilde?” sorusu da bunlardan biri. İlk bakışta bir isim kökeni sorgusu gibi duruyor; ama içine biraz daha dikkatle baktığımızda, dilin, kimliğin, toplumsal cinsiyetin ve aidiyetin kesiştiği bir alan açılıyor.
Bir sivil toplum kuruluşunda çalışan biri olarak, gün içinde farklı yaşlardan, farklı sınıflardan ve farklı kimliklerden insanlarla temas ediyorum. Bu temaslar bana gösteriyor ki, “Can hangi dilde?” sorusu sadece bir dil meselesi değil; aynı zamanda kimin görünür olduğu, kimin “normal” kabul edildiği ve kimin sürekli açıklama yapmak zorunda bırakıldığıyla ilgili.
İsimlerin Dili: Can’ın Sadece Bir Kelime Olmaması
“Can” kelimesi Türkçede hem bir isim hem de “yaşam”, “ruh”, “öz” anlamına gelir. Fakat sokakta bu ismi duyduğumda insanların tepkisi çoğu zaman farklı oluyor. Bir gün metrobüste iki üniversite öğrencisinin konuşmasına kulak misafiri olmuştum. Biri diğerine “Can diye bir arkadaşım var” dediğinde, diğeri hemen “Türk mü, yabancı mı?” diye sormuştu. İşte tam burada “Can hangi dilde?” sorusu görünmez bir sınır çizgisi gibi çalışmaya başlıyor.
İsim üzerinden kimlik okuması yapmak, toplumun dil üzerinden kurduğu sınıflandırma biçimlerinden biri. Erkeklik, kadınlık, yerli olmak, yabancı olmak, hatta sınıfsal aidiyetler bile bu kısa soruya yüklenebiliyor. Özellikle göçmenlerin yoğun olduğu bir şehirde, isimler artık sadece birer çağrı etiketi değil, aynı zamanda sosyal bir kod haline geliyor.
Sokakta Dilin Sosyal Katmanları
Bir sabah işe giderken otobüste yanımda oturan iki kadın konuşuyordu. Biri çocuğunun okulunda yaşadığı bir durumu anlatıyordu. Çocuğunun adı Can olduğu için öğretmenin sürekli “bu isim Türk mü?” diye sorduğunu söylüyordu. Kadının sesinde hem yorgunluk hem de bir tür alışkanlık vardı. Sanki bu soru artık şaşırtıcı değil, günlük hayatın sıradan bir parçasıydı.
Burada “Can hangi dilde?” sorusu bir merak sorusu olmaktan çıkıp, sürekli tekrar eden bir kimlik testine dönüşüyor. İnsanlar isimleri üzerinden açıklama yapmak zorunda kalıyor. Oysa aynı sorgulama her isim için eşit şekilde yapılmıyor. Bazı isimler “normal” kabul edilirken, bazıları sürekli açıklama gerektiriyor.
Bu durum özellikle göçmen ailelerin çocuklarında daha belirgin. İstanbul’da Suriyeli, Afgan ya da farklı ülkelerden gelen ailelerin çocukları, isimleri üzerinden sürekli bir aidiyet sorgusuna maruz kalabiliyor. Bu sorgulama sadece dilsel değil, aynı zamanda toplumsal bir dışlama mekanizmasına dönüşebiliyor.
Toplumsal Cinsiyet ve İsimlerin Yükü
İsimlerin taşıdığı anlamlar toplumsal cinsiyetle de doğrudan ilişkili. “Can” çoğunlukla erkek ismi olarak algılanıyor. Bu bile başlı başına bir sınırlama yaratıyor. Çünkü bir isim üzerinden bile cinsiyet varsayımı yapılabiliyor.
İş yerinde bir toplantıda, yeni başlayan bir çalışan için “Can geldi mi?” diye sorulduğunda, eğer o kişi kadınsa çoğu zaman kısa bir şaşkınlık yaşanıyor. Bu şaşkınlık, toplumsal olarak erkek isimlerine yüklenen varsayımlardan kaynaklanıyor. Böylece “Can hangi dilde?” sorusu, sadece dilsel değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyet normlarını da açığa çıkarıyor.
Kadın çalışanların isimleri üzerinden yaşadığı görünmezlik, erkek isimleriyle ilişkilendirilen varsayımlarla birleştiğinde daha da belirgin hale geliyor. İsim, bireyin kimliğini temsil etmekten çok, toplumun beklentilerini yansıtan bir araç haline geliyor.
Çeşitlilik ve Görünmez Sınırlar
Çalıştığım sivil toplum kuruluşunda, çeşitlilik üzerine yürütülen projelerde sık sık şunu gözlemliyorum: İnsanlar çeşitliliği genellikle büyük kimlik farkları üzerinden düşünüyor. Oysa gündelik hayatta en küçük detaylar bile bu çeşitliliğin bir parçası.
“Can hangi dilde?” sorusu tam da bu küçük detaylardan biri. Çünkü bu soru, bir kişinin dilini öğrenmekten çok, onun “bizden mi değil mi” olduğunu anlamaya yönelik bir çaba içeriyor. Bu çaba, bazen bilinçli bazen de alışkanlık haline gelmiş bir refleks olarak ortaya çıkıyor.
Bir atölyede gençlerle çalışırken, isimlerinin anlamlarını tartıştığımız bir etkinlik yapmıştık. Katılımcılardan biri Can ismini taşıyordu ve isminin “yaşam” anlamına geldiğini öğrendiğinde şaşırmıştı. “Ben hep Türk ismi diye biliyordum ama aslında daha evrenselmiş” demişti. Bu cümle, aslında çeşitliliğin nasıl algılandığını da gösteriyordu: ya yerel ya yabancı.
İş Yerinde Dil, Kimlik ve Hiyerarşi
Okumaya Değer: Buna karşı ne demek ingilizce ?
Ofis ortamında isimlerin telaffuzu bile bazen bir güç ilişkisine dönüşebiliyor. Bazı isimler kolayca söylenirken, bazıları sürekli yanlış telaffuz ediliyor. Bu yanlışlıklar zamanla bir “önemsizlik” hissi yaratabiliyor.
Bir meslektaşımın adı Can olduğunda, yabancı bir danışman sürekli “Chan” diye telaffuz ediyordu. İlk başta küçük bir dil hatası gibi görünen bu durum, zamanla bir kimlik görünmezliğine dönüştü. Çünkü isim doğru söylenmediğinde, kişi de tam olarak var olamıyormuş gibi hissedebiliyor.
“Can hangi dilde?” sorusu burada daha geniş bir soruya dönüşüyor: Hangi isimler doğru kabul ediliyor, hangileri sürekli düzeltme gerektiriyor?
Sokak Deneyimleri: Görünmeyen Diyaloglar
Istanbul sokaklarında yürürken sık sık kulağıma farklı diller karışıyor. Türkçe, Arapça, Kürtçe, Farsça ve daha birçok dil aynı anda duyuluyor. Bu çok seslilik, aslında “Can hangi dilde?” sorusunun tek bir cevabı olmadığını gösteriyor.
Bir gün Kadıköy’de bir kafede otururken yan masada iki genç konuşuyordu. Biri diğerine “Can aslında çok evrensel bir isim değil mi?” dedi. Diğeri ise “Evet ama yine de Türkçe gibi hissediliyor” diye cevap verdi. Bu diyalog, dilin sadece kelimelerden değil, hislerden de oluştuğunu hatırlatıyordu.
Görünmeyen Ayrımların Günlük Hayattaki İzleri
Toplu taşımada, markette ya da hastanede beklerken bile isimlerin nasıl algılandığı önemli hale geliyor. Bir ismin “alışıldık” olması, o kişiye otomatik bir avantaj sağlarken, alışılmadık isimler sürekli açıklama gerektiriyor.
“Can hangi dilde?” sorusu burada bir meraktan çok, bir sınıflandırma aracına dönüşüyor. Bu sınıflandırma, insanların kendilerini nasıl ifade ettiklerini de etkiliyor. Bazı insanlar isimlerini kısaltarak ya da değiştirerek daha “kolay” hale getirmeye çalışıyor.
Dil, Aidiyet ve Sosyal Adalet
Sosyal adalet perspektifinden bakıldığında, isimler üzerinden yapılan ayrımların görünmez ama güçlü etkileri olduğu açık. Bir ismin sürekli açıklama gerektirmesi, o isme sahip kişinin sosyal alanlarda daha fazla emek harcamasına neden olabiliyor.
“Can hangi dilde?” sorusu bu açıdan bakıldığında masum bir merak değil; aynı zamanda eşitsizliğin küçük bir yansıması. Çünkü bazı insanlar isimlerini açıklamak zorunda kalmazken, bazıları sürekli kendini tanımlamak zorunda bırakılıyor.
Bu durum, çeşitlilik politikalarının sadece büyük yapısal değişimlerle değil, gündelik dil pratikleriyle de ilgilenmesi gerektiğini gösteriyor.
Gündelik Hayatta Küçük Ama Etkili Dönüşümler
Sokakta, işte ya da evde kullanılan dil değiştikçe, insanların birbirini algılama biçimi de değişiyor. Bir ismi olduğu gibi kabul etmek, aslında o kişinin kimliğini de olduğu gibi kabul etmek anlamına geliyor.
“Can hangi dilde?” sorusuna tek bir cevap aramak yerine, bu sorunun neden sürekli sorulduğunu anlamak daha önemli hale geliyor. Çünkü bazen mesele cevaptan çok, sorunun kendisinde gizli oluyor.
İstanbul’un çok katmanlı yapısı içinde bu tür sorular, toplumsal dönüşümün küçük ama önemli göstergeleri olarak karşımıza çıkıyor. Her gün duyulan, her gün tekrar eden bu sorular, aslında daha eşitlikçi bir dilin mümkün olup olmadığını da düşündürüyor.